KICHIK TADBIRKORLIKNI RASMIYLASHTIRISH ORQALI YASHIRIN IQTISODIYOTNI QISQARTIRISH: TARMOQLAR KESIMIDAGI TAHLIL VA DIFFERENSIAL RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMI

Lochin Raxmonov

doi:https://doi.org/10.5281/zenodo.24128923

Abstract

Maqolada O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning eng kuchli determinanti - kichik tadbirkorlik subyektlari sonining hisobot tizimiga integratsiyadan tezroq o‘sishi - muammosi IMRAD tuzilmasida tadqiq etilgan. Tadqiqot maqsadi - kichik tadbirkorlikni rasmiylashtirishning tarmoqlar kesimidagi omillarini aniqlash va raqamli iqtisodiyot vositalariga tayangan differensial rag‘batlantirish mexanizmini asoslash. 2017-2024 yillar bo‘yicha hududiy panel ma’lumotlari asosida logarifmik regressiya, sabab-oqibat tahlili, tarmoqlar bo‘yicha sifat matritsasi va xorijiy tajribani qiyosiy o‘rganish usullari qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, faol kichik tadbirkorlik subyektlari sonining 1 foizga o‘sishi yashirin iqtisodiyot ko‘rsatkichini 1,63 foizga oshiradi, ulgurji savdo aylanmasi (+0,12) ham shu yo‘nalishda ta’sir qiladi, tashqi savdo (-0,34) va chakana savdo aylanmasi (-0,05) esa uni kamaytiradi. Mamlakatda norasmiy iqtisodiyot ulushi 2017 yildagi 37,8 foizdan 2025 yilda 25,9 foizga tushgan bo‘lsa-da, uning mutlaq hajmi 3,15 barobar o‘sgan va Qashqadaryo, Namangan, Samarqand kabi hududlarda 3-6 barobarga yetgan. Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish uchun mas’ul 14 ta idora o‘rtasida yagona ma’lumot bazasining yo‘qligi muvofiqlashtirishning asosiy to‘sig‘i sifatida aniqlangan. Tadqiqot natijasida «rasmiy bo‘lish arzon, norasmiy qolish qimmat» tamoyiliga asoslangan besh pog‘onali rasmiylashtirish zinapoyasi, idoralararo yagona raqamli platforma hamda 2025-2030 yillarga mo‘ljallangan yo‘l xaritasi va KPI tizimi taklif etilgan.

Keywords

yashirin iqtisodiyot

norasmiy bandlik

kichik tadbirkorlik

rasmiylashtirish

raqamli iqtisodiyot

e-hisobvaraq-faktura

QR/POS

soliq ma’muriyatchiligi

differensial yondashuv

hududiy tahlil.

Yashirin iqtisodiyot - rasmiy statistika va soliq tizimida to‘liq aks etmaydigan iqtisodiy faoliyatlar majmuasi - davlat byudjeti daromadlari, halol raqobat va dalillarga asoslangan iqtisodiy siyosat uchun doimiy tahdid bo‘lib qolmoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda uning ulushi yalpi ichki mahsulotning 30-40 foiziga yetishi mumkin, institutsional sifat va raqamli to‘lov tizimlarining chuqurligi esa uning qisqarishiga eng kuchli ta’sir qiluvchi omillar sirasiga kiradi (Medina & Schneider, 2018; Schneider & Enste, 2000). O‘zbekistonda 2017 yildan boshlangan iqtisodiy liberallashtirish, tadbirkorlik erkinligining kengayishi va «Raqamli O‘zbekiston - 2030» dasturi doirasidagi islohotlar norasmiy iqtisodiyot ulushini 37,8 foizdan 25,9 foizga tushirdi. Biroq ayni shu davrda ro‘yxatga olingan kichik tadbirkorlik subyektlari soni keskin o‘sdi va - tadqiqotimiz ko‘rsatganidek - aynan shu o‘sish yashirin iqtisodiyotning eng kuchli determinantiga aylandi. Bu ko‘rinishdagi ziddiyat ilmiy adabiyotda yaxshi ma’lum: tadbirkorlikni rag‘batlantirish o‘z-o‘zidan rasmiylashtirishni anglatmaydi. Agar rasmiy maqomning qiymati - hisobot, litsenziya, tekshiruv, soliq yuki - uning afzalliklaridan yuqori bo‘lsa, yangi tashkil etilgan mikrofirmalar «yarim rasmiy» holatda qoladi: ro‘yxatdan o‘tgan, lekin aylanmasining katta qismini naqd pulda va hisobotdan tashqarida yuritadi (Williams & Horodnic, 2018; Awasthi & Engelschalk, 2018). Xalqaro tajriba - Koreyaning naqd chek va karta rag‘batlari, Gruziyaning radikal soddalashtirish islohoti, Estoniyaning yagona e-ID va X-Road ma’lumot almashinuvi, Ruminiyaning e-hisobvaraq-faktura tizimi - rasmiylashtirish infratuzilma bilan birga rag‘bat va majburiyatni uyg‘unlashtirgandagina muvaffaqiyatli bo‘lishini ko‘rsatadi (OECD, 2022).

References

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5 oktabrdagi PF-6079-son «Raqamli O‘zbekiston - 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni. https://lex.uz O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish sohasida davlat nazorati mexanizmlarini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni. https://lex.uz Awasthi, R., & Engelschalk, M. (2018). Taxation and the shadow economy: How the tax system can stimulate and enforce the formalization of business activities. World Bank Policy Research Working Paper 8391. Medina, L., & Schneider, F. (2018). Shadow economies around the world: What did we learn over the last 20 years? IMF Working Paper WP/18/17. OECD (2022). Tax Administration 3.0 and electronic invoicing: Initial findings. Paris: OECD Publishing. Pomeranz, D. (2015). No taxation without information: Deterrence and self-enforcement in the value added tax. American Economic Review, 105(8), 2539-2569. Schneider, F., & Enste, D. H. (2000). Shadow economies: Size, causes, and consequences. Journal of Economic Literature, 38(1), 77-114. Williams, C. C., & Horodnic, I. A. (2018). Evaluating the prevalence and distribution of dependent self-employment. Industrial Relations Journal, 49(2), 109-127. Raxmonov, L. T. (2023). Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishda raqamli texnologiya vositalarining o‘rni. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot, 1(10), 1194-1198. Raxmonov, L. T. (2023). Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishda raqamli texnologiyalardan foydalanishning ilg‘or xorijiy mamlakatlar tajribasi. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot, 1(11-12), 1630-1635. Raxmonov, L. T. (2024). Raqamli texnologiyalar orqali yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishda xorij tajribasidan foydalanish yo‘nalishlari. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi, 4(2), 48-57. Raxmonov, L. T. (2025). Mamlakatda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish dastaklari. Muhandislik va iqtisodiyot, 3(8), 237-242. https://doi.org/10.5281/zenodo.17043021

Rights & License

Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)

This article is published under the Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0), which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are credited.