Abstract
Maktab amaliyotida keng tarqalgan buktreyler metodikasi badiiy matnga mo‘ljallangan: uning ustuvor vazifasi kitobxonlikka qiziqish uyg‘otish va asarni talqin qilishdir. Tushuntiruvchi darslik matni bilan ishlash esa boshqa didaktik vazifani – tushuncha, munosabat va xulosadan iborat ma’no tuzilmasini saqlagan holda qayta ifodalashni talab qiladi. Mavjud tadqiqotlarda bu ziddiyat hal etilmagan: o‘quvchi yaratadigan qisqa video tushuntiruvchi darslik matnini o‘qib tushunishning mustaqil mazmuniy natija ko‘rsatkichi sifatida tekshirilmagan. Maqolaning maqsadi – buktreyler, o‘quv matnini tushunish, polikodli matn, ikkilamchi o‘quv matni, multimedia ta’limi, kognitiv yuklama va o‘quvchi yaratadigan videoga oid manbalarni uyg‘un tahlil qilish asosida tushuntiruvchi matn bilan ishlashga mos matn treyleri mediatopshiriqlarining nazariy-didaktik modelini ishlab chiqish. Ish nazariy-metodologik maqomga ega: unda qiyosiy-tipologik va tushunchaviy tahlil hamda pedagogik modellashtirish usullari qo‘llangan. Tadqiqotning asosiy natijasi quyidagilardan iborat: matn treylerining o‘lchanadigan chegaralarga ega ishchi ta’rifi berildi; uni yaqin tushunchalardan ajratish mezonlari asoslandi; uch guruhga birlashtirilgan sakkizta didaktik shart raqamlangan tizim sifatida ochib berildi; to‘qqiz bosqichli jarayon modeli har bir bosqichning nazariy tayanchi bilan tavsiflandi; treyler sifati va o‘qib tushunish natijasini ajratib baholaydigan ikki asosiy hamda uch qo‘shimcha obyektli baholash tartibi va mezonli rubrika taklif etildi. Model 6-sinf “Qadimgi dunyo tarixi” darsligidagi Nil vodiysi haqidagi parcha misolida ochib berildi. Natijalar nazariy xususiyatga ega va empirik tekshiruvni talab qiladi.
Keywords
matn treyleritushuntiruvchi matno‘qib tushunishmazmuniy qisqartirishpolikodli matnmediatopshiriqkognitiv yuklamadidaktik shart O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026 yillarda maktab ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 2022-yil 11-maydagi PF-134-son Farmoni maktab o‘quvchilarining bilimi va ko‘nikmalarini shakllantirish, zamonaviy darsliklar va o‘quv-metodik majmualarni amaliyotga kiritishni rivojlantirish dasturining yo‘nalishlari qatorida belgilaydi [1]. PISA xalqaro baholash tadqiqotlari doirasida o‘qish savodxonligi matnni tushunish, undan foydalanish, uni baholash va u haqda mulohaza yuritish bilan bog‘liq qobiliyat sifatida qaraladi [2]. Mazkur maqolada o‘qib tushunish matndagi axborotni takrorlash bilan cheklanmay, tushunchalar va munosabatlarni izchil ma’no tuzilmasiga birlashtirish jarayoni sifatida talqin etiladi; bunday talqin V. Kintschning situatsion model nazariyasiga tayanadi, unga ko‘ra tushunish o‘quvchi ongida matn asosida qurilgan yaxlit vaziyat tasavvuri bilan o‘lchanadi [3].
Mazkur maqolada “tushuntiruvchi darslik matni” deganda o‘quvchiga tushuncha, hodisa, jarayon yoki qonuniyatni izohlashga xizmat qiladigan, mazmuni ta’rif, tasnif, jarayon bosqichlari, sabab-oqibat munosabatlari yoki dalil-xulosa tuzilmasi asosida tashkil etilgan o‘quv matni tushuniladi.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarda maktab ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 2022- yil 11-maydagi PF–134-son Farmoni [Elektron resurs]. – URL: https://lex.uz/docs/6008663 (murojaat sanasi: 21.08.2026)., 2. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2019. – 308 p. – DOI: https://doi.org/10.1787/b25efab8-en., 3. Kintsch W. Comprehension: A Paradigm for Cognition / W. Kintsch. – Cambridge: Cambridge University Press, 1998. – 461 p. – ISBN 978-0-521- 62986-9., 4. Бабкина М.В. Формирование познавательных, регулятивных, коммуникативных универсальных учебных действий на уроках литературного чтения. Создание и использование буктрейлера на уроках литературного чтения / М.В.Бабкина, Е.А.Баранова // Молодой ученый. – 2016. – № 5.6 (109.6). – С. 7–9. – URL: https://moluch. ru/archive/109/26972 (дата обращения: 21.08.2026)., 5. Колова С.Д. Образовательные и педагогические возможности технологии буктрейлера в литературном образовании школьников / С.Д.Колова, А.С.Врублевский // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2019. – Т. 12, вып. 3. – С. 462–465. – DOI: https://doi.org/10.30853/filnauki.2019.3.97., 6. Богумил Т.А. Мотивация чтения: буктрейлер как научно-творческий проект / Т.А.Богумил, А.А.Дубровина // Педагогическое образование на Алтае. – 2023. – № 1. – С. 3–8. – URL: https://journals-altspu.ru/pedagogical-education/article/view/2142 (дата обращения: 21.08.2026)., 7. Никонова Н.И. Буктрейлер как средство активизации читательской деятельности обучающихся / Н.И.Никонова, В.В.Терентьева // Мир науки, культуры, образования. – 2020. – № 6 (85). – С. 53–55. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ buktreyler-kak-sredstvo-aktivizatsii-chitatelskoydeyatelnosti-obuchayuschihsya (дата обращения: 21.08.2026)., 8. Кольчикова Н.Л. Визуализация художественного текста как средство формирования читательской грамотности учащихся / Н.Л.Кольчикова // Вестник Хакасского государственного университета им. Н.Ф.Катанова. – 2020. – № 4 (34). – С. 107–114. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vizualizatsiya-hudozhestvennogoteksta-kak-sredstvo-formirovaniya-chitatelskoygramotnosti-uchaschihsya (дата обращения: 21.08.2026).
